ostfriesland

In Duitsland liggen aan de Waddenkust, van de Dollard tot de Deense grens, verschillende kustgebieden waar ook tientallen terpen liggen (hier Warfte genoemd). Bezienswaardige plaatsen en dorpen, die er vrijwel allemaal nog onaangetast, dus niet-afgegraven, bij liggen.
Hierdoor vindt er maar op weinig plaatsen (grond)onderzoek plaats en dan vaak ook nog op kleine schaal . Dus zijn en worden er niet veel gegevens bekend. De hieronder opgenomen informatie is dan ook nogal verschillend van aard.

Elders op deze site zijn pagina’s opgenomen over Nord Friesland: Dithmarschen en Eiderstedt.
Deze pagina gaat over de Ostfriesische plaatsen in dit overzicht:

Bedekaspel      Campen      Ditzum      Dornum      Engerhafe       Freepsum      Grimersum      Gross Midlum     Hatzum      Loppersum       Loquard       Midlum        Nesse      Pilsum      Pogum      Rysum      Suurhusen      Tettens     Westeraccum      Westerhusen      Wirdum      Wüppels      Ziallerns
deze namen zijn gelinkt met de plaats-informatie hieronder

→ klik op een foto voor een vergroting  ←

 ↓ Bedekaspel                                                                                                                                  locatie op de kaart

Op de kerk-warft de kerk met kerkhof, voormalige pastorie en school. Dicht er omheen nog een paar boerderijen – behuizingen. De warft is aan de noord- en westkant steil/afgegraven. Hij ligt volop in het groen.

naar plaatsenoverzicht

Campen                                                                                                                                                        locatie op de kaart

De warft is rechthoekig van opzet,  een zgn besloten dorp en ligt voor 3/4 binnen de Campener Ring. Hij is een 3,8 meter hoog, heeft nog een waterwegontsluiting en er liggen indrukwekkende hoeven op de flanken.
Het dorp is gerestaureerd en men heeft het opnieuw vorm gegeven.
Muntvondsten duiden er op dat al in de vroege middeleeuwen van bewoning sprake was.

naar plaatsenoverzicht

Ditzum                                                                                                                                                                     locatie op de kaart

Deze warft stamt uit de 8e eeuw

naar plaatsenoverzicht

Dornum                                                                                                                                                                  locatie op de kaart

De kerk op de 8m hoge warft, met losse klokkentoren en steil kerkhof, ligt aan de zuidkant van het dorp als een bastion in de Schatthauser Strasse, die er in een boog omheen loopt.
Noord van dit complex ligt het dorp met zijn 2 nog aanwezige Burge.
In Dornum werden vondsten gedaan uit de steentijd en de romeinse tijd.

naar plaatsenoverzicht

Engerhafe                                                                                                                                                                locatie op de kaart

Op de Kirchwarft staat het imposant restant van het kerkgebouw met kerkhof en losse klokkentoren. Op de warft komen ook een paar wegen samen en er staan de pastorie en een paar boerderijen.
Aangenomen wordt dat (de omgeving van) Engerhafe vanaf de 7e eeuw bewoond is geraakt.

naar plaatsenoverzicht

Freepsum                                                                                                                                                         locatie op de kaart

Een wat kleiner warftdorp. Rond, met diameter van plm 270 m. Ligt binnen de  ‘Dorfringstrasse”.  Dateert van 800-1000 nC en is  plm 5m hoog.  Het heeft ook een waterwegontsluiting.

naar plaatsenoverzicht

Grimersum                                                                                                                                                            locatie op de kaart

Vroeg in 8e eeuw is de langgerekte warft langs een waterloop aangelegd, het kenmerk van een handelsnederzetting.

naar plaatsenoverzicht

 Gross Midlum                                                                                                                                                    locatie op de kaart

De warft is rond en radiair, met een kerkring en ligt binnen een ringweg. De diameter is ongeveer 300 m. Een flink stuk van de warft reikt tot 5 m hoogte. In de noordwest hoek is een stuk afgestoken. Het dorp was door het Gross Midlumer Tief ook aangesloten op het waterwegennet van Krummhörn.

naar plaatsenoverzicht

Hatzum                                                                                                                                                                    locatie op de kaart

De huidige plaats ontstond in de 8e eeuw, in eerste instantie op de vlakke grond, maar nog in dezelfde eeuw werd een langwerpige warft opgeworpen die ingericht werd als handelscentrum. De huizen van handelaren en handwerkers stonden links en rechts van de weg die over de kroon lag. Er werd o.a. een weefgetouw uit de 10e-11e eeuw gevonden.
Hatzum bestaat nu uit 2 warfte: de bovengenoemde en een tweede, met daarop de kerk, de weme en voorheen de burcht.
In 1962-68 zijn in Boomborg, een gebiedje even ten zuiden van Hatzum, de daar gevonden resten van een nederzetting uit de nieuwe Bronstijd – oude IJzertijd onderzocht -e en toevalsvondst bij delving van grondstof voor een steenfabriek. Onder een kleilaag van een 70 cm, werden in 5 nederzettings horizonten, per laag, 10-14 huisplattegronden blootgelegd. Vaak van 3-schepige halwoningen, deels met erven en plattegronden van spikers. Maar ook van handwerkershuizen.
Deze nederzetting heeft tot in de 4e eeuw vC bestaan. Na verlating vanwege zeespiegelrijzing begon rond het begin van de jaartelling de herbewoning. Maar 400 jaar later werd hij opnieuw verlaten om toenemend overstromingsgevaar.

naar plaatsenoverzicht

Loppersum                                                                                                                                                            locatie op de kaart

Op de 3m hoge warft bevinden zich een kerk met oude klokketoren en kerkhof, een ‘slot’, en als echte warft, een paar flinke boerderijen en nog wat huizen. Heeft ook een waterwegontsluiting.  Aan de oostkant loopt een verbindingsweg over de warft.
In ’59 werd een bronzen fibula met haak en steunplaat van plm 6 cm gevonden uit de periode 1e eeuw vC – 2e eeuw nC.

naar plaatsenoverzicht

Loquard                                                                                                                                                                  locatie op de kaart

De warft werd op een wal, een ‘eiland’, middenin een kalkhoudend kleigebied opgeworpen. De plaats wordt in een oorkonde in de 10e eeuw voor het eerst genoemd. De warft is radiair, goed 4 m hoog, met een ring om het kerkcomplex en om de warft. De diameter beloopt ongeveer 375 m. Er is ook een waterweg ontsluiting.

naar plaatsenoverzicht

Midlum                                                                                                                                                                    locatie op de kaart

De warft is rond het begin van de jaartelling opgeworpen op de oeverwal van de Ems. Het huidige buitendijks gebied is nadien ontstaan, o.a. door het ‘vastgroeien’ van een eilandje in de rivier. Er is een radiaire structuur te zien met kerk, kerkhof en klokketoren in het centrum.Er liggen ook een paar kerkpaden en om het geheel ligt grotendeels een rondweg.  Aan de oostkant ligt een waterwegontsluiting.

naar plaatsenoverzicht

↓  Nesse                                                                                                                                                                 locatie op de kaart

Het dorp is een oude zeehandelsnederzetting uit de 9e eeuw aan de oostkant van de voormalige Hilgenrieder baai en het ligt niet op een oeverwal of zo. Het centrum is 5,76 m hoog. De warft is langwerpig en er werd in de ondergrond geen mest verwerkt: ook indicaties voor een handelscentrum.  De kruin was aan weerszijden van de weg in eerste instantie bebouwd met eenvoudige huizen van een 6 x 8 m. In de 11e eeuw verliep de zeehandel, ook door verlanding van de baai en er kwamen andere activiteiten en bebouwing voor in de plaats. Het dorp is nog steeds rechthoekig van opzet.

naar plaatsenoverzicht

Pilsum                                                                                                                                                                      locatie op de kaart

In Pilsum liggen oude dijkrestanten en 14 gedeeltelijk ondergeslibde warfte. Sommige liggen nu buitendijks. In 1974 zijn in dit complex aardewerkscherven gevonden uit de romeinse tijd. Onderzoek in 1980 in de kerkheuvel doet vermoeden dat de kerk een houten voorganger heeft gehad.
Pilsum ligt nu op een wat niervormige warft met rechthoekige structuur, binnen een ringweg. Hij is redelijk compact bebouwd, o.a. met een aantal boerderijen. De grootste lengte noord-zuid bedraagt plm 500 m en oost-west: plm 260m. Het heeft een relatief grote, vlakke kruin van plm 5,5 m hoog. Is ook nu nog via water ontsloten door een eigen Tief met een haventje in het noordoosten.

naar plaatsenoverzicht

Pogum                                                                                                                                                                       locatie op de  kaart

De warft is aangelegd op een wat hogere oeverwal van de Ems.  In 1962 en 1964 kwamen bij opgravingen aardewerk, bronnen, putten en hout aan het licht. Deze zaken duiden op bewoning van de 1e eeuw vC – 5e eeuw nC en uitbreiding daarvan in de 7e eeuw. Ook werden vondsten gedaan uit de hoge middeleeuwen. Vanaf de vroege middeleeuwen moet er permanent bewoning zijn geweest. De plaats werd in 1367 voor het eerst schriftelijk vermeld.
Tegenwoordig ligt er nog een kirchring, maar vooral aan de noordkant is de radiaire opzet van de warft verdwenen door de dijkbouw in de 60-er jaren.

naar plaatsenoverzicht

Rysum                                                                                                                                                                  locatie op de kaart

Werd in de 10e eeuw al genoemd in een bezittingen lijst van een klooster. Een ideaal-typische warft: rond en radiaal met volledige binnen- en buitenring.  Aan de oostkant een stuk middenring en aan de westkant een open stuk. Er staan nog verscheidene forse boerderijen op de warft. Het hoogste punt ligt bij de kerk en de molen, op ongeveer 6 m. De diameter beloopt ongeveer 400 m en er ligt nog het Altes Tief als waterwegontsluiting.

naar plaatsenoverzicht

Suurhusen                                                                                                                                                             locatie op de kaart

De warft is aangelegd op een 4m hoge rug in kweldergebied. Er loopt een doorgaande weg overheen. Dit geeft de indruk dat het kerkcomplex – zuidelijk deel – en het dorp aparte warfte zijn. Waarschijnlijk is de warft als ‘uitbouw’ van Loppersum in de middeleeuwen gesticht. In 1255 werd de plaats voor het eerst schriftelijk genoemd, maar uit een steen met inscriptie ‘1004’ en aardewerkvondsten is op te maken dat hij dus ouder is. Op de kerktoren is een merkteken aangebracht van het waterpeil van de allerheiligenvloed in 1570: 4,4m+.
Ook door een eigen ‘Tief’ aangesloten op het waterwegennet.

naar plaatsenoverzicht

Tettens                                                                                                                                                                      locatie op de kaart

Ligt pal oost van het Tettener Tief en is langgerekt van vorm. Aan de west- en noordkant is de warft steil: je gaat daar met een trap naar kerk(hof) op 7,5 m. De rest van de warft is niet zo hoog en loopt naar t oosten geleidelijk af.

naar plaatsenoverzicht

↓  Westeraccum                                                                                                                                                      locatie op de kaart

De warft werd rechtstreeks op een vlakke zandrug aangelegd en is misschien ontstaan uit 2 samengegroeide kernen. De dorpswarft toont drie grote ophogingsfasen: de eerste, rond 2.36m, op fijn geel zand, uit de 2e-3e eeuw. Hierin is o.a. dunwandig, zwart, gepolijst aardewerk gevonden. Rond de 4,5 m een laag met tal van scherven uit de 9e-10e eeuw. Ook werden resten van een 3-beukig huis aangetroffen, waarschijnlijk uit de 9e eeuw. De laatste ophoging is uit de late middeleeuwen en reikt tot 6,1 , waarmee de uiteindelijk ophoging voltooid lijkt.
De warft is betrekkelijk steil, de weg gaat er noord-zuid dwars over en hij is aan de zuid-kant een stukje afgegraven tbv huizen langs de ring. Het dorp is langwerpig-ovaal van vorm, is plm 400 x 200 m groot en het centrum van de warft ligt op 6,38m hoogte.

naar plaatsenoverzicht

↓  Westerhusen                                                                                                                                                     locatie op de kaart

Werd in het jaar 1000 al in een abdijregister vermeld. Ook hier loopt de doorgaande weg tussen kerk en dorp over de warft, die een hoogte heeft van ruim 5 m. De warft heeft geen ronde vorm (meer?) en is niet radiair maar heeft wel een ‘Rundum’.

naar plaatsenoverzicht

Wirdum                                                                                                                                                                   locatie op de kaart

Een van de oudste Warft-dorpen uit de omgeving. Niet zo groot, maar toch rond 5 m hoog en ligt min of meer binnen een rondweg. Werd al in de 8e-9e eeuw schriftelijk genoemd. Is ontstaan aan de rand van een – sindsdien – verlande baai, waardoor er verbinding was met open zee. Wirdum heeft nog een haven.
West van Wirdum liggen 2 niet meer bebouwde warften in het land.

naar plaatsenoverzicht

Wüppels                                                                                                                                                            locatie op de kaart

In feite een handvol van noord naar zuid aaneengegroeide huiswarften, in totaal een 300 bij 90 m groot.  Aan het noord-eind een wat hogere warft waar kerkje met kerkhof, klokketoren en boerderij op staan. Ook liggen er nog huiswarften rondom. De geschiedenis van het dorp gaat terug tot in de 11e eeuw nC. Oorspronkelijk lag Wüppels aan de – later drooggelegde – Crildumer Bucht.
Er werd o.a. een drieschepig woonstalhuis gevonden waarvan het grondplan helemaal blootgelegd kon worden. Dendrochronologisch onderzoek wijst in de richting van het jaar 1120nC.

naar plaatsenoverzicht

  Ziallerns                                                                                                                            locatie op de kaart

Ook een prototypische ronde, radiaire warft. Helemaal intact, binnen een ringweg. De diameter is plm 250 m. Op de oostkant staan nog 4 boerderijen, elders een aantal kleinere behuizingen. Er is een vlakke, ruime kruin met een binnenring (geen kerk) en, heel bijzonder, een dobbe. Vanaf de kruin lopen een aantal smalle paden naar de ring.

naar plaatsenoverzicht

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.